09252017Δευ
ΕνημέρωσηΣαβ, 13 Μαϊ 2017 10am

Κρητική Μοουσική

Ο Πεντοζάλης

Του Κώστα Βασιλάκη
Συνεργασία με το Cretan Music


Ο πιο δημοφιλής χορός της Κρήτης, ο πεντοζάλης αποτελεί επίκεντρο αρκετών συζητήσεων τελευταία. Διάφορες θεωρίες που διατυπώνονται χωρίς καμία απολύτως τεκμηρίωση μας αναγκάζουν να κάνουμε την παρακάτω αναφορά. Δε μπορούμε στο παρόν κείμενο να ασχοληθούμε με τους διάφορους ισχυρισμούς περί κατασκευής του χορού σε μία συγκεκριμένη ιστορική στιγμή (βλέπε επανάσταση του Δασκαλογιάννη, 1770) καθώς και την προέλευση του ονόματος του κατά την επιθυμία των δημιουργών της θεωρίας, καθώς ακόμα ψάχνουμε τα υπόλοιπα τέσσερα …ζάλα! Ας μην επεκταθούμε όμως παραπάνω, όποιος θέλει να μάθει περισσότερα ας απευθυνθεί στην βιβλιογραφία των εν λόγω "πηγών"…
 Από τη μικρή αναζήτηση μας συμπεραίνουμε ότι ο πεντοζάλης έχει ιδιαίτερη θέση στις αναφορές των περιηγητών, ιστορικών, λαογράφων και επισκεπτών της Κρήτης. Το 1842 ο Μ. Χουρμούζης Βυζάντιος[1], αναφέρει το Σιγανό και τον Πηδηχτό, τον οποίο Πηδηχτό ανάλογα με το βηματισμό του τον διαχωρίζει σε "Τριοζάλη" και "Πεντοζάλη".
 
Στο βιβλίο "Απομνημονεύματα εθελοντού της Κρητικής Επαναστάσεως κατά τα έτη 1866-67-68 υπό Π. Γρύπου", Αθήνα 1884, διαβάζουμε: "...ούτω δ' αφ' ού εκορέσθημεν ποτού και φαγητού αρχίσαμεν να άδωμεν και να χορεύωμεν τον Τσάμικον, ενώ και εκ των νέων Κρητικών τινές συνόδευσαν ημάς δια ης Κρητικής των λύρας άδοντες και χορεύοντες τον λεγόμενον Πενταζάλη όπερ είναι ο ωραίος Κρητικός χορός, μάλιστα δέ όταν ο πρωταγωνιστής είναι καλός χορευτής.." (σ.σ. το "επιτόπιο" αυτό γλέντι έλαβε χώρα σε ύψωμα της περιοχής Αμαρίου, δίπλα στο χωριό Γερακάρι).
 
Το 1887 ο Παύλος Βλαστός από το Βυζάρι Αμαρίου καταγράφει "τον Πεντοζάλην" στο χωριό Κάστελλος του νομού Ρεθύμνου[2]. Το 1909, στο άρθρο του "Κρητική μουσική και Όρχησις"[3] ο Γεώργιος Ι. Χατζιδάκις αναφέρει τον Πεντοζάλη ως πηδηχτό αλλά και ως σιγανό χορό[4]. Το 1961 η εξαίρετη λαογράφος Ευαγγελία Φραγκάκι[5] από την Ανατολική Κρήτη, αναφέρει την παμπάλαια συνήθεια του περάσματος από το Σιγανό στον Πηδηχτό κατά τη διάρκεια του χορού: "…Ο κ. Θρασ. Μαρκίδης, ετών 85, με πληροφορεί ότι γύρω στο 1895 ο χορός στο Ηράκλειο άρχιζε με σιγανό που εσυνοδεύετο με το σκοπό "αθάνατος" και κατόπιν μετετρέπετο σε πηδηχτό. Πάνω στη μουσική του πηδηχτού τραγουδούσαν μαντινάδες.
 
Εκτός από τις κοινές μαντινάδες τραγουδούσαν και μαντινάδες του Ερωτοκρίτου". Ακόμα για τη σχέση σιγανού και πηδηχτού: στις αρχές της δεκαετίας του 1930 ο Ανδρέας Ροδινός ηχογραφεί δύο δίσκους 78", με τη μία πλευρά του ενός να αναγράφει "Ρεθεμνιώτικος Πεντοζάλης" πουι παραθέτει ακολουθία σιγανού και πηδηχτού.
 
Άρα ο σιγανός θεωρείται πεντοζάλι ήδη από τότε (και προφανώς ο 22 ετών Ροδινός δεν επινόησε ο ίδιος την ονομασία, αλλά μετέφερε μια ήδη υπάρχουσα παράδοση) Πάντως σχετικά με τον όρο πεντοζάλι να αναφέρουμε ότι σε δεκάδες συζητήσεις-καταγραφές μας στη Ρεθυμνιώτικη ύπαιθρο, η ονομασία "πεντοζάλι" για το συγκεκριμένο χορό (είτε σιγανό ή πηδηχτό) δεν αναφέρθηκε ποτέ. Στο νομό Ρεθύμνης ο χορός είναι γνωστός ως πηδηχτός και πεντοζάλης ή πενταζάλης.
 
"Πεντοζάλια" και πεντοζαλάκια ονομάζουμε τις κοντυλιές του σιγανού. Καλό είναι λοιπόν να σιωπήσουν οι φωνές που υποστηρίζουν ότι μόνο ο τύπος "πεντοζάλι" είναι σωστό και το "ο πεντοζάλης" λάθος… [1] Μ. Χουρμούζη Βυζάντιου, "Κρητικά", σελ. 31 [2] βλ. ανέκδοτο έργο έργο του μεγάλου λαογράφου που βρίσκεται στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης, στα Χανιά, τόμος 31, σελ. 128. Μέρος του βρίσκεται αποσπασματικά, σε μορφή μικροφίλμ και στα Γενικά Αρχεία του Κράτους στο Ρέθυμνο. [3] Περιοδικό Κρητική Στοά, 1909, σελ.273-310. [4] ο.π. σελ. 305. [5] Ευαγγελία Φραγκάκι, "Το Δημοτικό τραγούδι της Κρήτης", Κρητική Πρωτοχρονιά 1962, σελ. 63-77.