12172017Κυρ
ΕνημέρωσηΠεμ, 09 Νοε 2017 11am

Εστιάζοντας...

Ιστορία ή συλλογική μνήμη;

scrolls

                                                                                                                                                         Του Γιώργου Τσιάκαλου

«Η Ιστορία αρχίζει από τη στιγμή που σβήνει και αποσυντίθεται η συλλογική μνήμη», σημείωνε με νόημα ο Maurice Halbwachs, ο εξαιρετικός Γάλλος κοινωνιολόγος που δολοφονήθηκε από τους Ναζί στις 16 Μαρτίου 1945 στο στρατόπεδο εξόντωσης του Μπούχενβαλντ.


Με τη φράση αυτή σφηνωμένη στο μυαλό μου αναλογίζομαι τις τελευταίες ημέρες εάν στη χώρα μας θεωρείται πια δεδομένο ότι η συλλογική μνήμη σε ό,τι αφορά τα ναζιστικά εγκλήματα έχει ήδη αποσυντεθεί και έχει σβήσει, και εάν για το λόγο αυτό ο ναζισμός και τα εγκλήματά του ανήκουν πια αποκλειστικά στη δικαιοδοσία των ιστορικών. Αυτή την εντύπωση τουλάχιστον αποκόμισα από ένα κείμενο 139 επιστημόνων της Ιστορίας, οι οποίοι, με στόχο τη διαφύλαξη της ελευθερίας στην έρευνά τους και στη δημοσίευση των αποτελεσμάτων της, δηλώνουν τη ριζική αντίθεσή τους «στη δίωξη όλων των ‘αρνητών’, ακόμη και εκείνων του φριχτότερου εγκλήματος του 20ού αιώνα, του Ολοκαυτώματος» και ζητούν την απάλειψη κάθε σχετικού άρθρου από τον αντιρατσιστικό νόμο.


Κατανοώ τη γενικότερη ανησυχία τους και τη συμμερίζομαι σε πολλά σημεία όταν βλέπω τους ανεπίτρεπτους συμψηφισμούς που έγιναν στη διάρκεια της προετοιμασίας του νόμου και οδήγησαν σε διατυπώσεις που υπονομεύουν τη σαφήνεια του αρχικού μηνύματος ότι η κοινωνία και η πολιτεία καταδικάζουν έμπρακτα κάθε ρατσιστική και ναζιστική συμπεριφορά. Με ξενίζει, όμως, η θέση τους για τους αρνητές του ολοκαυτώματος και η σύνδεση της νομικής αντιμετώπισής τους προνομιακά ή αποκλειστικά με το πεδίο εργασίας των ιστορικών. Όχι, ο ναζισμός δεν αποτελεί αποκλειστικά θέμα της Ιστορίας, ο ναζισμός και αυτά που επιφέρει όταν αποκτά παρουσία, δύναμη και εξουσία, αποτελούν ακόμη μέρος της συλλογικής μνήμης, που πάει να πει –όπως έδειξε πάλι ο Halbwachs ήδη το 1925- ότι, σε απόκλιση από την ιστορική μνήμη, οι μνήμες των ανθρώπων είναι ενταγμένες σ’ ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πλαίσιο, κι έτσι τα παρελθόντα ανασυντίθενται με τρόπο που δίνει τη δυνατότητα να απαντούν σε πραγματικές ανάγκες του παρόντος.

Τα ναζιστικά εγκλήματα, λοιπόν, δεν είναι απλώς κάποια γεγονότα στην Ιστορία, σχετίζονται άμεσα με τη ζωή ανθρώπων που ζουν ακόμη και με την ιστορία εκατομμυρίων οικογενειών, και η προστασία της μνήμης τους αποτελεί αναγκαία έμπρακτη απάντηση στους ναζί, οι οποίοι από την πρώτη μέρα προσπαθούσαν να κρατήσουν μυστικά τα μαζικά εγκλήματά τους, και μέχρι τις τελευταίες μέρες προσπαθούσαν να εξαφανίσουν κάθε σχετικό τεκμήριο -ακόμη και ανατινάζοντας τα κτίρια των στρατοπέδων. Αυτής της συλλογικής κοινωνικής μνήμης απαίτηση και γέννημα αποτελούν οι νόμοι με τους οποίους καταδικάζεται η άρνηση των ναζιστικών εγκλημάτων, όταν γίνεται για να δικαιώσει το καθεστώς του Χίτλερ και τη ναζιστική ιδεολογία, και αυτή τη συλλογική μνήμη έρχονται να προστατεύσουν από την απειλούμενη πρόωρη αποσύνθεση.


Μήπως όμως τέτοιοι νόμοι οδηγούν «σε επικίνδυνες ατραπούς», «δεν είναι διόλου αποτελεσματικοί, όσον αφορά την καταπολέμηση του ρατσισμού και του ναζισμού» και «συχνά μάλιστα οδηγούν στο αντίθετο αποτέλεσμα» (όπως, με επίκληση της διεθνούς εμπειρίας, αναφέρεται στο κείμενο των 139 ιστορικών); Η απάντηση είναι σαφώς αρνητική, η διεθνής εμπειρία δεν δείχνει κάτι τέτοιο. Βεβαίως υπάρχουν αρκετοί νομικοί και ιστορικοί που αμφισβητούν την ανάγκη και τη λειτουργικότητα τέτοιων νόμων, αλλά τα γεγονότα –για όσους τα γνωρίζουν επαρκώς- μιλούν άλλη γλώσσα. Αυτό που όμως ασφαλώς λένε τα γεγονότα είναι ότι ο ναζισμός σήμερα δεν τρέφεται μόνο από την άρνηση των ναζιστικών εγκλημάτων, και γι’ αυτό δεν μπορεί κανείς να προσδοκεί από τα θετικά αποτελέσματα τέτοιων νόμων την εξάλειψη των ναζιστικών και ρατσιστικών φαινομένων.


Στην πράξη το ουσιαστικό ερώτημα που μπαίνει μπροστά μας είναι εάν κάνουμε όλα όσα είναι απαραίτητα ώστε ο ναζισμός να μην αποτελεί σύγχρονο φαινόμενο. Όσο δεν το κάνουμε, οι σχετικοί νόμοι θα είναι απαραίτητοι, τουλάχιστον για να δείχνουν το σεβασμό μας προς τα θύματα των ναζιστικών εγκλημάτων του παρελθόντος και, ταυτόχρονα, να μας θυμίζουν τις αδυναμίες, τις ελλείψεις και τα λάθη μας -ως πρόσωπα, πολιτικά υποκείμενα και κοινωνία- στην αντιμετώπιση του ναζισμού σήμερα.